Тыбыштар жана үндөштүк мыйзамы (Сингармонизм)

Тыбыштар жана үндөштүк мыйзамы (Сингармонизм)

Кыргыз тилиндеги тыбыштар системасы жана үндөштүк мыйзамы — ЖРТнын практикалык грамматика бөлүгүндө эң көп кездешүүчү негизги темалардын бири.

1. Үндүү тыбыштардын бөлүнүшү

Кыргыз тилинде 14 үндүү тыбыш бар (8 кыска, 6 созулма). Алар төмөнкүдөй бөлүнөт:

Тилдин катышына карай (Тил күүсү):

• Жоон үндүүлөр: а, о, у, ы (жана созулмалары: аа, оо, уу).
• Ичке үндүүлөр: э(е), ө, ү, и (жана созулмалары: ээ, өө, үү).

Эриндин катышына карай (Эрин күүсү):

• Эриндешкен үндүүлөр: о, ө, у, ү (созулмалары: оо, өө, уу, үү).
• Эриндешпеген үндүүлөр: а, э, и, ы (созулмалары: аа, ээ).

---

2. Үндөштүк мыйзамы (Сингармонизм)

Сингармонизм — бул сөз ичиндеги же уңгу менен мүчөнүн ортосундагы үндүү тыбыштардын бири-бирине ээрчишип, окшошуп айтылышы.

Тил күүсү боюнча үндөштүк:

Эгерде сөздүн биринчи муунундагы үндүү жоон болсо, кийинки муундагы үндүүлөр жана уланган мүчөлөр да жоон болот.

• Мисалы: бала + лар + га = балаларга (бардыгы жоон); Эгерде биринчи муун ичке болсо, кийинкилери да ичке болот:
• Мисалы: көл + дөр + дүн = көлдөрдүн (бардыгы ичке).

Эрин күүсү боюнча үндөштүк:

Биринчи муунда эриндешкен үндүү (о, ө, у, ү) келсе, кийинки муундар да эриндешкен үндүүнү талап кылат:

• Мисалы: тоо + го = тоого; гүл + дөр = гүлдөр.

---

3. Үндөштүк мыйзамынын бузулушу (ЖРТнын тузагы!)

Төмөнкү учурларда үндөштүк мыйзамы сакталбайт:

1. Башка тилден кирген сөздөрдө: мугалим, китеп, театр, класс, радио.
2. Бириккен жана кош сөздөрдө: колжазма, бүгүн (бул күн), айыл-чарба.
3. Айрым өзгөрбөс мүчөлөр уланганда:
   • -кер: жоокер, талапкер;
   • -поз: өнөрпоз, билимпоз;
   • -кеч: арабакеч, эмгеккеч;
   • -стан: Кыргызстан, Өзбекстан;
   • -тай: тайкетай, бөлөтай.

---

4. Үнсүздөрдүн түрдөштүгү (Ассимиляция)

Сөзгө мүчө уланганда үнсүз тыбыштардын бири-бирине таасир этиши:

• Илгеринди каткалаңдашуу: Уңгу каткалаң үнсүз менен аяктаса, мүчөнүн башы да каткалаң үнсүз болот: таш + га = ташка (ташга эмес!).
• Кийинди жумшаруу: Эки үндүүнүн ортосунда калган каткалаң к, п тыбыштары жумшарып, г, б тыбыштарына өтөт: китеп + и = китеби; челек + и = челеги.