Сөз жасоо жана уңгу-мүчө

Сөз жасоо жана уңгу-мүчө

Сөздүн курамын жана мүчөлөрдүн түрлөрүн билүү — ЖРТ тесттеринде сөздөрдү туура талдоого жана лексикалык каталарды таппоого жардам берет.

1. Сөз жасоочу мүчөлөр

Сөздүн уңгусуна жалганып, андан жаңы маанидеги сөз жасаган мүчөлөр сөз жасоочу мүчөлөр деп аталат.

Зат атооч жасоочу мүчөлөр:

• -чы / -чи / -чу / -чү: жумушчу, балыкчы, окуучу.
• -лык / -лик: достук, балалык, шаардык.
• -гыч / -гич: өчүргүч, учкуч, ачкыч.
• -ма / -ме: кошулма, чечме, шилтеме.

Сын атооч жасоочу мүчөлөр:

• -луу / -лүү / -дуу: акылдуу, тоолуу, күчтүү.
• -сыз / -сиз: суусуз, үй-бүлөсүз, түбөлүксүз.
• -чан: атчан, тончан.
• -дай / -дей: кардай, муздай.

Этиш жасоочу мүчөлөр:

• -ла / -ле: тузда, башта, иште.
• -кар / -гар: аткар, куткар.
• -ай / -ей: чоңой, көбөй, азай.

---

2. Сөз өзгөртүүчү (форма жасоочу) мүчөлөр

Жаңы сөз жасабайт, сөздү башка сөздөр менен байланыштыруу үчүн гана грамматикалык формасын өзгөртөт.

1. Көптүк мүчөлөр: -лар, -лер, -дор, -дөр, -тар, -тер.
2. Жөндөмө мүчөлөрү:
   • Атооч (мүчөсүз);
   • Илик (-нын, -дин, -тын);
   • Барыш (-га, -ге, -ка);
   • Табыш (-ны, -ди, -ты);
   • Жатыш (-да, -де, -та);
   • Чыгыш (-дан, -ден, -тан).
3. Таандык мүчөлөр: -ым, -ың, -ыңыз, -ы.

---

3. Кыргыз тилинде мүчөлөрдүн жалгануу тартиби (Алтын эреже!)

Кыргыз тили — агглютинативдүү тил. Сөзгө мүчөлөр так белгиленген тартипте гана жалганат:

$\text{Уңгу} \rightarrow \text{Сөз жасоочу} \rightarrow \text{Көптүк} \rightarrow \text{Таандык} \rightarrow \text{Жөндөмө}$

• Мисал: окуу (уңгу) + чу (сөз жасоочу) + лар (көптүк) + ыбыз (таандык) + га (жөндөмө) = окуучуларыбызга.
• Бул тартип бузулса, сөз грамматикалык жактан ката болуп эсептелет.