Чакчылдар жана чакчыл түрмөгү

Чакчылдар жана чакчыл түрмөгү

Чакчылдар ЖРТда өзгөчө мааниге ээ. Анткени алар сүйлөмдө багыныңкы байланышты түзүп, өзүнө сөздөрдү багындырып чакчыл түрмөгүн жаратат.

1. Чакчыл деген эмне?

Негизги кыймыл-аракеттин кошумча кыймыл-аракетин, мезгилин, сыпатын же себебин билдирген этиштин өзгөчө формасы.

Негизги чакчыл мүчөлөр:

1. -а / -й: бара, сүйлөй, жаза.
2. -ып / -п: келип, окуп, карап.
3. -ганы / -гени (-каны): көргөнү, окуганы (максатты билдирет).
4. -майынча / -мейинче: бүтүрмөйүнчө, келмейинче (шартты билдирет).
5. -гыча / -гиче (-ганча): таң аткыча, күн батканча (мезгил чегин билдирет).
6. -галы / -гели: бул жакка келгели, мектепти бүткөлү.

---

2. Чакчыл түрмөгү

Чакчыл өзүнө башка сөздөрдү багындырып, бир бүтүн синтаксистик топту түзсө, ал чакчыл түрмөгү деп аталат. Сүйлөмдө дайыма бир гана бышыктоочтун милдетин аткарат.

• Мисал: Күндүн көзү тоо артына батып кеткенде, айыл ичи тынчый түштү.
• Мында: "Күндүн көзү тоо артына батып кеткенде" — чакчыл түрмөгү (мезгил бышыктооч).

---

3. Чакчыл түрмөгүндөгү тыныш белгилери (ЖРТ эрежеси)

1. Эгерде чакчыл түрмөгү сүйлөмдүн башында келсе, андан кийин үтүр коюлат:
   • Кечки тамакты ичип бүтүп, биз сейил бакка жөнөдүк.
2. Эгерде чакчыл түрмөгү сүйлөмдүн ортосунда келсе, эки жагынан тең үтүр менен бөлүнөт:
   • Асан, үй тапшырмасын шашпай аткарып, китебин баштыгына салды.
3. Эгерде жөнөкөй чакчыл башкы этиш менен биригип, бир татаал этишти түзсө, үтүр коюлбайт:
   • Ал чуркап келди. (Бул жерде "чуркап келди" — бир татаал баяндооч).