Практикалык грамматика2 мүн
Чакчылдар жана чакчыл түрмөгү
Чакчылдын түрлөрү (-а/-й, -ып, -ганы, -майынча), түрмөктөр жана алардагы тыныш белгилери.
Чакчылдар ЖРТда өзгөчө мааниге ээ. Анткени алар сүйлөмдө багыныңкы байланышты түзүп, өзүнө сөздөрдү багындырып чакчыл түрмөгүн жаратат.
1. Чакчыл деген эмне?
Негизги кыймыл-аракеттин кошумча кыймыл-аракетин, мезгилин, сыпатын же себебин билдирген этиштин өзгөчө формасы.
Негизги чакчыл мүчөлөр:
- -а / -й: бара, сүйлөй, жаза.
- -ып / -п: келип, окуп, карап.
- -ганы / -гени (-каны): көргөнү, окуганы (максатты билдирет).
- -майынча / -мейинче: бүтүрмөйүнчө, келмейинче (шартты билдирет).
- -гыча / -гиче (-ганча): таң аткыча, күн батканча (мезгил чегин билдирет).
- -галы / -гели: бул жакка келгели, мектепти бүткөлү.
2. Чакчыл түрмөгү
Чакчыл өзүнө башка сөздөрдү багындырып, бир бүтүн синтаксистик топту түзсө, ал чакчыл түрмөгү деп аталат. Сүйлөмдө дайыма бир гана бышыктоочтун милдетин аткарат.
- Мисал: Күндүн көзү тоо артына батып кеткенде, айыл ичи тынчый түштү.
- Мында: "Күндүн көзү тоо артына батып кеткенде" — чакчыл түрмөгү (мезгил бышыктооч).
3. Чакчыл түрмөгүндөгү тыныш белгилери (ЖРТ эрежеси)
- Эгерде чакчыл түрмөгү сүйлөмдүн башында келсе, андан кийин үтүр коюлат:
- Кечки тамакты ичип бүтүп, биз сейил бакка жөнөдүк.
- Эгерде чакчыл түрмөгү сүйлөмдүн ортосунда келсе, эки жагынан тең үтүр менен бөлүнөт:
- Асан, үй тапшырмасын шашпай аткарып, китебин баштыгына салды.
- Эгерде жөнөкөй чакчыл башкы этиш менен биригип, бир татаал этишти түзсө, үтүр коюлбайт:
- Ал чуркап келди. (Бул жерде "чуркап келди" — бир татаал баяндооч).