ББОУБ логотиби, Билим берүүдө баалоо жана окутуунун усулдары борборуSynak JRT
KG
Практикалык грамматика2 мүн

Чакчылдар жана чакчыл түрмөгү

Чакчылдын түрлөрү (-а/-й, -ып, -ганы, -майынча), түрмөктөр жана алардагы тыныш белгилери.

Чакчылдар ЖРТда өзгөчө мааниге ээ. Анткени алар сүйлөмдө багыныңкы байланышты түзүп, өзүнө сөздөрдү багындырып чакчыл түрмөгүн жаратат.

1. Чакчыл деген эмне?

Негизги кыймыл-аракеттин кошумча кыймыл-аракетин, мезгилин, сыпатын же себебин билдирген этиштин өзгөчө формасы.

Негизги чакчыл мүчөлөр:

  1. -а / -й: бара, сүйлөй, жаза.
  2. -ып / -п: келип, окуп, карап.
  3. -ганы / -гени (-каны): көргөнү, окуганы (максатты билдирет).
  4. -майынча / -мейинче: бүтүрмөйүнчө, келмейинче (шартты билдирет).
  5. -гыча / -гиче (-ганча): таң аткыча, күн батканча (мезгил чегин билдирет).
  6. -галы / -гели: бул жакка келгели, мектепти бүткөлү.

2. Чакчыл түрмөгү

Чакчыл өзүнө башка сөздөрдү багындырып, бир бүтүн синтаксистик топту түзсө, ал чакчыл түрмөгү деп аталат. Сүйлөмдө дайыма бир гана бышыктоочтун милдетин аткарат.

  • Мисал: Күндүн көзү тоо артына батып кеткенде, айыл ичи тынчый түштү.
  • Мында: "Күндүн көзү тоо артына батып кеткенде" — чакчыл түрмөгү (мезгил бышыктооч).

3. Чакчыл түрмөгүндөгү тыныш белгилери (ЖРТ эрежеси)

  1. Эгерде чакчыл түрмөгү сүйлөмдүн башында келсе, андан кийин үтүр коюлат:
    • Кечки тамакты ичип бүтүп, биз сейил бакка жөнөдүк.
  2. Эгерде чакчыл түрмөгү сүйлөмдүн ортосунда келсе, эки жагынан тең үтүр менен бөлүнөт:
    • Асан, үй тапшырмасын шашпай аткарып, китебин баштыгына салды.
  3. Эгерде жөнөкөй чакчыл башкы этиш менен биригип, бир татаал этишти түзсө, үтүр коюлбайт:
    • Ал чуркап келди. (Бул жерде "чуркап келди" — бир татаал баяндооч).
Сынамык тестти тапшыруу